Bajka

de la Fontaine I. Krasicki
Ezop

Czasem słowa "bajka" używa się w znaczeniu "baśń", w języku potocznym słowo "bajka" oznacza często również film animowany bądź kreskówkę. Lecz w tym wypadku, chcialabym dokladnie przedstawic Bajke jako jeden z gatunkow literackich. ktory juz wczesniej zainteresowal wybitnych autorow jak: Mickiewicz, Krasinski czy Fredro. Do dzisiaj bajki fascynuja nie tylko swiat dzieciecy ale rowniez nas doroslych.
                                             Laciński odpowiednik bajki to
“fabula

Według encyklopedii:
 Bajka jest to wierszowana, alegoryczna opowieść o zwierzętach, ludziach lub przedmiotach, której celem jest wypowiedzenie moralnej nauki o ogólnym charakterze. Prawda ta wypowiadana jest bezpośrednio, zazwyczaj jako puenta umieszczona na końcu utworu, rzadziej na początku. Czasami jest tylko sugerowana czytelnikom.


Historia powstania bajki

Pierwsze bajki w historii literatury Grecy przypisywali Ezopowi(VI w. p.n.e.). Późniejsi badacze odkrywali kolejnych "twórców gatunku" w Indiach, czy też na obszarze kultur arabskich. Inne badania dowiodły, że geneza bajki wiąże się z kulturą ludową. Kolejna hipoteza mówi o ścisłym związku bajki z przysłowiem.
Bajki Ezopa były to zwięzłe powiastki prozą o zwierzętach, reprezentujących charaktery i postawy ludzkie w konwencjonalnych sytuacjach. W starożytności utwory te były lekturą podstawową, wykorzystywaną w dydaktyce. Kolejni poeci: rzymski Fedrus i grecki Babrios również tworzyli bajki. Nowe podziały biorą pod uwagę sposób konstrukcji i stopień rozbudowania obrazu świata przedstawionego.

Do najstarszych bajek należą także bajki buddyjskie dzatakazwane niektóre z nich pochodzą sprzed prawie 2500 lat.

Pierwsze Bajki w Polsce

Schyłek średniowiecza w Polsce niesie za sobą łacińskie zbiory egzemplów i bajek. Dzieło "Żywot Ezopa Fryga, mędrca obyczajnego i z przypowieściami jego"
Biemata z Lublina ma charakter przełomowy w literaturze polskiej. Opowiada ono o niezwykych dziejach Ezopa - niewolnika, o brzydkiej powierzchowności, jąkającego się, który
Ale za ty niedostatki Miał dowcip na wszystkie gadkie

W połowie XVI wieku ukazały się "Przypowieści czopowe" nieznanego autora, następcy Biemata zLublina. Poeta zaczerpnął z wielu zbiorów bajek, łącząc w swoich utworach wątki czopowe, orientalne oraz nowsze europejskie. Powstały zbiór jest kompilacją ujednoliconą, mieszczącą się w konwencji renesansowej.

Owe "Przypowieści czopowe", zwane później "Fabułami czopowymi" można zaliczyć do nurtu epigramatycznego bajek. Zaś pierwszym twórcą wierszowanej bajki epigramatycznej był Mikołaj Rej. Umieścił on bajki w IV części "Zwierzyńca" (1562) oraz w "Figlikach" (1574). Są to bajki różnego pochodzenia, m.in. również i czopowe oraz utwory zbliżone do emblematów opis (obrazu z komentarzem o treści moralnej lub filozoficznej). l tak fraszka "Wyniosłej myśli figura" ze zbioru "Zwierzyniec"
Bajki zawarte w "Zwierzyńcu" podnosiły moralne problemy egzystencji człowieka, pełniły więc
funkcję dydaktyczną.
Inną nieco rolę przyjęły "Figliki". Są to typowo renesansowe, o bardziej "rozrywkowym" charakterze utwory, pełne swoistego humoru.
Dzięki "Figlikom" Mikołaj Rej stał się pierwszym polskim bajkopisarzem, który zrezygnował z konwencjonalnego moralizowania. Na przykład w bajce "Orzech włoski" Rej umieścił taką puentę:

Bowiem ci trzej pospołu jedno prawo mają
Że najlepsze, kiedy je najczęściej bijają:
Orzech włoski a osieł i trzecia niewiasta,
l nie będzie biegała tak często do miasta.
Poeta w znakomity sposób charakteryzuje swoich zwierzęcych bohaterów, ukazując ich poglądy i temperamenty. W bajce pt. "Ubogiego sobie lekce nie waż" występuje pokrzywdzony "płaczący króliczek", który mimo swej mikrej postury przygotowuje zemstę na orle:
Królik potym i z żoną drzewo podkopali,
Że się orzeł i z gniazdem na ziemię obali:
Liszki, kanie orlęta potym rozchwytali.
Nie waż nas sobie lekce, chociajeśmy mali

Najwybitniejsi bajkopisarze baroku to Wacław Potocki i Krzysztof Niemirycz. Potocki pisał bajki dłuższe, narracyjne, ale nawiązywał też do epigramatu. W tomie pt. "Ogród fraszek" (ok.1690) umieścił utwory opowiadające o życiu szlachty polskiej. Po raz pierwszy ukazała się tu bajka o charakterze reporterskim, szczegółowo opisująca przedmiot rozważań. Przykładem może być opis "Biesiady":

W Oświeceniu bajka cieszyła się ogromną popularnością ze względu na dydaktyczny charakter, ujęty w zwięzłej i atrakcyjnej formie. Funkcjonowanie bajki w kulturze Oświecenia spowodowało niezwykłą popularność tego gatunku. Prowadzono wręcz studia nad bajką. Sięgano po antyczny wzorzec Ezopa i francuską formułę bajki La Fontaine’a (tłumaczą i rozpowszechniając utwory obu twórców). Mistrzostwo w ramach gatunku osiągnął Ignacy Krasicki - wydał dwa zbiory bajek: pierwszy zawierał 96 utworów "Bajki i przypowieści", a drugie 72 utwory "Bajki nowe". Inni: S. Trembecki, A. Naruszewicz, J.U. Niemcewicz. W okresie Sejmu Wielkiego istotną rolę odgrywała bajka polityczna.



Rodzaje bajek

bajki narracyjne np. tworzone przez La Fontaina w XVII wieku. Są to zwięzłe nowele o prostej akcji i ograniczonej liczbie postaci. Gatunek ten zapoczątkował w starożytności, w II w po Ch. Barbios. Z biegiem czasu bajka narracyjna stawała się coraz dłuższa z nowymi i wciąż dłuższymi morałami. Przykładem niech tu będzie "Koło rycerskie" Bartosza Paprockiego (1576). Autor stworzył bohaterów opartych na czternastowiecznych wzorcach, są to:
egzotyczne potwory, kruszce, ciała niebieskie. Prawie każda bajka zawiera dwie lub trzy fabuły, wśród których wyróżniają się dialogi nieba i ziemi, ognia i wody, itd. Są w nich również apele "do czytelnika", "do pospólstwa", czy też "do starszych" oraz postacie będące moralnymi autorytetami: Arystoteles, Seneka, Cyceron, Ojcowie Kościoła.
 

bajki epigramatyczne tworzone przez Lessinga w XVIII wieku, a zapoczątkowane przez Simonidesa z Keos.

Epitafia wygłaszane przez bohaterów zwierzęcych miały charakter wybitnie literacki, a tworzyli je: Szymon Szymonowie, Zbigniew Morsztyn i Jan Gawiński. Utwory te mają żałobny charakter, a śmierć jest w nich ukazana z dozą okrucieństwa. To człowiek znęca się nad niechcianymi zwierzętami, a formy zabijania zaczerpnięto ze zwyczajów ludowych, l tak wśród "Nagrobków zbieranej drużyny" Szymonowica (1614) można przeczytać bajkę-nagrobek "Starego psa", który skarży się:
Bywałem kiedyś pilnym stróżem pana mego,
Zdechłem w gnoju. Takową nagrodę mi cfano14

MORAŁ
jest to pouczający wniosek, który streszcza sens całej bajki lub opowieści, zawierając w sobie całą mądrość. Odzwierciedla umieszczone w utworze pouczenie moralne, które chciał przekazać czytelnikom autor.

 Moral jest zazwyczaj formułowany  w krótkim zdaniu umieszczonym na końcu lub na początku utworu. Czasem nie jest wyrażony wprost, lecz jedynie wyraźnie zasugerowany.

Mistrzami w krotkich powiesciach z moralem byly i sa panstwa dalekiego wschodu: Chiny, Japonia, Korea, Tajlandia

Bajki powstały w starożytnej Grecji w VI wieku przed Ch., a ich twórcą był Ezop. Pisał on bajki o wyraźnym moralizatorskim zabarwieniu, do czego później nawiązywali pozostali twórcy tego gatunku, zaś ich twórczość nazywana była „bajkami ezopowymi”. Na twórczość bajkopisarzy wpływ miał równiez tworzący w I w. po Ch. Fedrus.
W epoce oświecenia, bajka stała się jednym z podstawowych gatunków kiedy służyła głównie moralizatorstwu i dydaktyce. Przykladem Byl Ignacy Krasicki

Postacie występujące w bajkach obdarzone są niezmiennymi, wyrazistymi cechami charakteru.

Cechy gatunkowe

       Krótka powiastka pisana wierszem lub prozą;
       Bohaterowie to zwierzęta, ludzie, przedmioty, rośliny
       Zawiera pouczenia moralne wypowiedziane wprost lub   zasugerowane;        
       Dotyczy tematów uniwersalnych o charakterze moralnym;
       Historia opowiedziana w bajce jest ilustracją ludzkich doświadczeń, które                       są powszechne i powtarzalne;
       Bajka poucza o szkodliwości zachowań, daje etyczne wskazówki;
       Występujące zwierzęta są personifikacją ludzkich typów;
       Relacje występujące między nimi są odpowiednikiem relacji                                                    społecznych;
       Alegoryczna treść;
       Typizacja bohaterów;
       Dydaktyzm zawarty jest w morale

Powrot